Hûn bi xêr hatin! Her pirsa di serê we de hun dikarin bipirsin, ji bo pirsên endamên dîtir kirî bersivan binivîsin an jî zanyariyên dîtir parve bikin.

Evdalê Zeynikê kî ye? Kiye?

0 deng
7
23 Nîsan Di beşa Navdar de Hertişt (24,640 nirx) pirsî
AXAFTINA MIN DI FESTÎWALA EVDALÊ ZEYNIKÊ DE.
BI HÊVIYA XWENDINÊ....

Roja 16, 17 û 18ê Agustî 2013 li bajarê AGIRIyê.
E-mail: [email protected]

TÊKILIYA HELBESTA KLASÎK Û STRANA FOLKLORÎ

Bi navê Xwedayê dilovan…
Silav û rêz…
Pîrozbahî bo komele û dezgehên amadekar…

Çendî ku axaftin li ser jiyana dengbêjê navdar Evdalê Zeynikê pir hatine kirin û wê bêtin kirin jî, lê ez ê hin agahdarî li ser têkiliya Helbesta Klasîk û Strana Folklorî pêşkêşê cenabê we bikim.

Lê dîsa jî ger ez bi kurtî danasîna Evdalê Zeynikê bikim, wê sûdmendiyek tê de hebe:

Eger bi kurtî bibêjim:
Evdalê Zeynikê di sala 1800î de li gundê Cemalvêrdiya girêdayê bi navçeya Dutaxê ve hatiye dinyayê û di 1913an de jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

(Gora wî jî niha li gundê Mele Hesenê ye. Hinek jî dibêjin ku gora wî li Gomika Qoçelê ye.)

Evdêlê Zeynikê kurê Mistefayê kurê Hesenê Silêman e û ji eşîra Memanî bavikê Bazûkanê ye.

Hin çavkanî dibêjin: Evdalê Zeynikê 110 sal, hinek dibêjin 113 sal û hinek jî dibêjin 115 sal li dinyayê jiyaye.

Evdalê Zeynikê hêj sêsalî bû, bavê wî çûye ber dilovaniya Xwedê û diya wî Zeynê, ew xwedî kiriye. Ji ber hindê ye ku Evdal bi navê diya xwe hatiye naskirin (Evdalê Zeynikê).
  
Evdalê Zeynikê çendî ku xwe wek bavê Temo daye naskirin jî, lê belê Temo ne kurê wî yê rastîn bûye.

Wî Temo di pêçekê de, li keviya riyekê dîtiye û ew biriye, ji xwe re xwedî kiriye, herwekî kurê wî yê rastîn be jî, navê xwe pê hildaye.

(Li gor hin çavkaniyan, Evdalê Zeynikê di kalîtiya xwe de kor bûye. Lê bizişkekî Îranê dema ew derman kiriye, ruhniya çavên wî bi şûnde hatiye.)

Evdalê Zeynikê denbêjê Surmeli Mihemed Paşayê (Elajgirî) neviyê İshak Paşa bûye û beşdarî di Şerê Xozanê de jî kiriye.

(1865, Turkmanên Xozanê dema serhildan li pêşber Osmaniyan kirine, Osmanî alîkariya leşkerî ji Surmelî Mihemed Paşa xwestine. Paşayê Kurd ew serhildan vemirandiye. Evdalê Zeynikê jî pê re çûye şer)

Eger ez vegerin ser naveroka babetê, dikarim weha bibêjim:

Bêguman rewşenbîrên Vêjeya Klasîk ên piraniya miletan, helbesta xwe ya klasîk jî, li ser bingeha stiranên folklora xwe afirandine.

Ev yek ji bo rewşenbîrên Kurd jî her wisan çêbûye.

Ev e 30 sal in ku xebata min bi awayekî rêkûpêk li ser Çanda Kurdî, xasma jî vêjeya klasîk û Folklora Kurdî didome.

Heta niha 116 pirtûk, bi navê min hatine weşandin. Tenê yek ji wan bi tirkî ye, yên dî tev bi kurdîya kurmancî ne.

Di encama lêkolîna min a li Folklora Kurdî de, 1.710 perçe folklor derketine holê. i navê de 340 Stranên Folklorî hene.

Min heta niha li dora 30 pirtûkî, berhemên klasîk jî veguhaztine tîpên latênî û dane çapkirin.

Guhdarên Hêja!
(Bêjeya Klasîk
Pêşî dixwazin bêjin ku bijeya klasîk bi wateya xwe ya ferhengî, ji tiştên kevn re tê gotin.

Lê belê di warê vêjeyî de peyva klasîk, ji bo wê nivîsê tê gotin ku bi pîvan û kêşan, bi nikl, bi kitejmar û bi qafiye hatiye honandin.

Îcar em ji nivîsên weha re bi kurdî dibêjin HELBEST.

Çendî ku em niha dibînin Stirana Folklorî ya Kurdî bi kêş û nikl û qafiye ye jî, lê ew tenê di xalekê de ji Helbesta Klasîk cuda bûye. Ew jî nebûna kitejmariyê ye. Ango kêşa wê serbest e.

Bêguman ev yek eşkere ye ku Strana Folklorî, berî helbesta klasîk a kurdî hatiye afirandin.

Li gor hin rîwayetan, Strana Folklorî ya Kurdî, 5 hezar sal berê derketiye holê.

Ji vê zêdetir, em dibînin ku gelek peyvên kurdî, wuşe, biwêj, term, gotinên Pêşiyan, xweşbêj, şîret û nesîhet û gwd. hene ku di nêv zimanê welatên cîranên Kurdistanê de û di nêv yê hin welatên din ên bipêşketî de jî cihê xwe girtine. Lewra mirov pir bi hêsanî şopa van tiştan bi çavên xwe dibîne û hin tişt hene jî ku pir eşkere têne zanîn ku ew kurdî ne û malê Kurdan in.

Ev tiştên wisa li gor baweriya min, di sê deman de belav bûne:
1) Dema Împeretoriya MEDan.
2) Dema Skenderê Mezin ku hatiye Rojhilata Navîn.
3) Dema Siltan Silhedînê Kurdî (el Eyûbî).

(Mînak: Agirê 23-24ê Hezîranê)

Divê lêkolîn li van tişûtan bêtin kirin û zelal bibe.

HEVPARIY STRANA FOLKLORÎ Û HELBESTA KLASÎK:

Çend xalên hevpar di navbera Strana Folklorî û Helbesta Klasîd de, ev in li jêrê:

1)
Di Strana Folklorî de çi rasterast û çi jî sergirtî be, behsa Gotinên Pêşiyan, behsa Îdyom û Biwêjên Kurdî pir hatiye kirin. Eynî tişt di Helbesta Klasîk de jî hatine gotin.

Mesela di vê helbesta çarîne ya li jêrê de, 4 gotinên Pêşiyan bi awayekî nîvsergirtî hene. Helbest ev e:

Lewleb û dunya bi dor in
Geh li jêr in geh li jor in
Me û te nobet bi dor in
Ta zemanê firsetê (r.308)

Div ê helbesta Feqiyê Teyran de, 4 Gotinên Pêşiyan hene:
a) Dinya çerx û dewran e, geh xweş e gahî tofan e.
b) Bilind firî nizm daket.
c) Dinya dem e, geh petêx e gahî lem e.
d) Gava fersend har, ji dest bermede.

(Melayê Cizîrî jî weha gotiye
Talih ku bêt û firset, muhlet li nik heram e)

2)
Di Strana Folklorî de peyvên dubare bi uslûba ferhengê hatine gotin. Eynî tişt di Helbesta Klasîk de jî hatine bikaranîn.

3)
Di Strana Folklorî de rûdanên mêjûyî hene, eynî rûdan di Helbesta Klasîk de jî hatine bikaranîn.

(Jixwe çavkaniya herî dewlemend a mêjûyî ji bo Kurdan, Strana Folklorî ye)

4)
Di Strana Folklorî de vêjeyeke rêzimanî a pir dewlemend heye, eynî dewlemendî di Helbesta Klasîk de jî heye.

5)
Di Strana Folklorî de behsa nasname û nijadê hatiye kirin, eynî behs cihê xwe di Helbesta Klasîk de jî vegirtiye.

6)
Di Strana Folklorî de behsa camêrî û mîvanperweriya Kurdan pir hatiye kirin, eynî behs di Helbesta Klasîk de jî hatiye gotin.
                             
(Mînak: Gorbihişt Şêx Mihemed Can Axtepî di berhema xwe ya bi nave Leyl û Mecnûnê de, behsa nandayîn û qehweya Kurdan bi awayekî wisan kiriye ku eynî berg di çîrokên Folklora Kurdî de hatine gotin.)

7)
Gelek destanên Kurdî hene ku behsa wan tenê wek stran, hatine gotin. Eynî serpêhatî di Helbesta Klasîk de jî hatine gotin.

Destanên ku niha wek stran li ba min hene, wek jimara 24-25 in.

(Lê belê destana Siyabend û Xecê û ya Hemdîn û Şemdîn wek nesir hatine nivîsandin)

:::::::::::::::::::::::::

Li jorê hatiye gotin ku Helbesta Klasîk, bi pîvan û kêşan, bi nikl, bi kitejmar û bi qafiye hatiye honandin.
Lê Stirana Folklorî ya Kurdî, çendî ku bi kêş û nikl û qafiye ye, lê belê îro kitejmarîya wê tune, yan jî pir kêm bûye.

Îcar min bi lêkolîna xwe derxistiye holê ku Stirana Kurdî jî, di serê pêşî de eynî wek rewşa Helbesta Klasîk, bi kitejmar bûye.

Lê di pêvajoya demê de, yanî bi pêçûna sedsalan, ya hezarsalan, ev taybetmendî wenda bûye û Strana Folklorî ketiye rewşeke serbest.

.

Zeynelabidîn zinar

Ji bo hun bersiva vê pirsê bidin, tikaye Têkevinê an jî Bibin Endam.

...